Fundusze UE a prawa podstawowe. Podsumowanie polskiej części projektu FURI

Zakończył się międzynarodowy projekt FURI (Fundamental Rights in EU Funds), którego celem było zbadanie, czy i w jaki sposób fundusze Unii Europejskiej rzeczywiście wspierają prawa podstawowe, w szczególności prawa osób z niepełnosprawnościami i innych grup zagrożonych wykluczeniem.

Polska część projektu pokazała, że choć fundusze UE odegrały kluczową rolę w modernizacji kraju, to nie zawsze są wykorzystywane w sposób w pełni zgodny z Kartą praw podstawowych UE oraz Konwencją ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami.

Raport oparty na badaniach jakościowych

Punktem wyjścia był raport krajowy, przygotowany na podstawie 18 wywiadów pogłębionych przeprowadzonych z ekspertami, przedstawicielami organizacji społecznych i instytucji zaangażowanych w realizację projektów unijnych.

Badanie ujawniło m.in.:

niską świadomość wymogów Karty praw podstawowych wśród instytucji wdrażających fundusze,
słabe mechanizmy monitorowania ryzyk naruszeń praw,
brak podejścia intersekcjonalnego
oraz problem tzw. „pozornej deinstytucjonalizacji".

Jak wskazano w raporcie krajowym, jednym z najpoważniejszych wyzwań pozostaje finansowanie projektów, które formalnie miały wspierać przejście do usług środowiskowych, a w praktyce wzmacniały instytucjonalne formy opieki (np. poprzez modernizację domów pomocy społecznej).

Od diagnozy do rekomendacji

Wnioski z raportu stały się podstawą szerokiej debaty publicznej – zarówno w środowisku organizacji pozarządowych, jak i w mediach ogólnopolskich. Projekt FURI nie ograniczył się jednak do diagnozy problemu.

Na bazie badań opracowany został dokument „Krajowe wytyczne zapobiegające naruszeniom praw człowieka w projektach finansowanych ze środków unijnych".

Przewodnik zawiera konkretne rekomendacje dotyczące:

wprowadzenia ocen ryzyka naruszeń praw człowieka na etapie programowania funduszy,
wykluczenia finansowania projektów o charakterze instytucjonalnym i segregacyjnym,
wzmocnienia roli Rzecznika Praw Obywatelskich i organizacji społecznych w monitorowaniu funduszy
oraz ustanowienia jasnych mechanizmów skargowych.

Dokument wskazuje także mierzalne cele na lata 2028-2034, takie jak zwiększenie udziału usług środowiskowych czy rozwój asystencji osobistej jako prawa podmiotowego.

Działania rzecznicze i debata publiczna

Projekt FURI w Polsce nie ograniczył się wyłącznie do badań i publikacji raportu. Równolegle prowadzone były działania rzecznicze oraz debata publiczna, których celem było zwiększenie świadomości znaczenia praw podstawowych w kontekście wydatkowania funduszy UE.

Jednym z kluczowych wydarzeń był panel dyskusyjny poświęcony wnioskom z raportu FURI, zorganizowany w trakcie XI Kongresu Osób z Niepełnosprawnościami, który odbył się 20 października 2025 roku w Warszawie. Panel zgromadził przedstawicieli organizacji społecznych, ekspertów oraz środowiska osób z niepełnosprawnościami, tworząc przestrzeń do rozmowy o tym, w jaki sposób środki unijne mogą wspierać – lub niekiedy nieświadomie ograniczać – realizację praw człowieka.

Ważnym elementem projektu były również spotkania rzecznicze skierowane do organizacji pozarządowych. W ich trakcie omawiano wyniki raportu, analizowano ryzyka naruszeń praw podstawowych w projektach finansowanych ze środków UE oraz dyskutowano o praktycznych sposobach wdrażania standardów praw człowieka w działaniach projektowych.

Projekt objął także działania skierowane do mediów. 27 stycznia zorganizowane zostało seminarium dla dziennikarzy i przedstawicieli redakcji pt. „Jak pisać o niezależnym życiu?", poświęcone językowi, narracji oraz odpowiedzialności mediów w kształtowaniu społecznego obrazu osób z niepełnosprawnościami. Spotkanie miało na celu promowanie podejścia opartego na prawach człowieka oraz odchodzenie od stereotypizujących i paternalistycznych sposobów opisywania niepełnosprawności.

Wszystkie te działania stanowiły uzupełnienie prac badawczych i analitycznych prowadzonych w ramach projektu FURI, budując most między diagnozą systemową a praktyką społeczną, rzecznictwem i komunikacją publiczną.

Co dalej?

W kontekście nowego okresu programowania UE na lata 2028-2034 kluczowe będzie przejście od deklaratywnego podejścia do realnej transformacji systemowej.

Polskie doświadczenia z projektu FURI pokazują, że:

bez wyraźnych mechanizmów monitorowania fundusze mogą utrwalać istniejące struktury wykluczenia,
udział osób, których prawa dotyczą, musi stać się realny, a nie symboliczny.

Projekt FURI w Polsce był przykładem połączenia badań, debaty publicznej i działań rzeczniczych. Jego rezultatem jest nie tylko raport, ale także konkretne narzędzia i rekomendacje, które mogą wpłynąć na kształt przyszłych inwestycji unijnych.