Uwzględnianie osób z niepełnosprawnościami w systemie zarządzania kryzysowego

Celem projektu jest opracowanie i upowszechnienie rekomendacji dotyczących pełnego uwzględnienia potrzeb osób z niepełnosprawnościami w systemie zarządzania kryzysowego, w tym procedur ewakuacyjnych w Polsce.

Liczba osób z niepełnosprawnościami w Polsce wynosi, w zależności od przyjętych kryteriów, od 3 do 7 milionów, czyli ponad 14% populacji kraju. Dodatkowo szacuje się, że od początku wojny w Ukrainie do Polski przybyło ponad 1,3 mln osób z niepełnosprawnościami. Tak znaczna grupa ludności wymaga szczególnej ochrony i dostosowanych procedur w sytuacjach kryzysowych.

Mimo ogromnej skali tego wyzwania, obowiązujące w Polsce regulacje w obszarze zarządzania kryzysowego nie zapewniają wystarczającego poziomu ochrony osób z niepełnosprawnościami. Krajowy Plan Zarządzania Kryzysowego oraz dokumenty resortowe deklarują wprawdzie konieczność uwzględniania potrzeb grup szczególnie wrażliwych – matek karmiących i dzieci, kobiet ciężarnych, osób starszych czy osób z niepełnosprawnościami – jednak zapisy te mają głównie charakter deklaratywny. Nie przekładają się one na konkretne, spójne i jednolite procedury, które mogłyby być stosowane w praktyce przez służby odpowiedzialne za bezpieczeństwo obywateli. Brakuje zarówno jasnych standardów działania, jak i centralnej bazy wiedzy czy narzędzi pozwalających na szybkie i skuteczne reagowanie w sytuacjach nagłych.

Rekomendacje Rzecznika Praw Obywatelskich z 2024 roku oraz stanowisko MSWiA jednoznacznie wskazują, że brak jest kompleksowych rozwiązań systemowych, które w sposób praktyczny odpowiadałyby na potrzeby osób z niepełnosprawnościami. Problem ten szczególnie uwidoczniły ostatnie wydarzenia: wojna w Ukrainie, kryzys migracyjny na granicy z Białorusią oraz powódź w Polsce w 2024 roku. W każdym z tych przypadków brak szczegółowych procedur dla osób z niepełnosprawnościami spowodował realne trudności organizacyjne, spowalniał akcje ratunkowe oraz prowadził do zagrożenia życia i zdrowia. W dokumentach resortowych, np. w Poradniku Bezpieczeństwa MON i MSWiA, kwestie osób z niepełnosprawnościami zostały całkowicie pominięte, co potwierdza systemowe zaniedbanie tego obszaru.

Także przedstawiciele służb ratunkowych – wojska, straży pożarnej, straży granicznej czy WOPR – z którymi przeprowadzono konsultacje, potwierdzają, że brak centralnej bazy wiedzy oraz jednolitych schematów postępowania utrudnia ich działania. Ratownicy zwracają uwagę, że niedobory sprzętowe oraz brak zasad współdzielenia dostępnych zasobów często uniemożliwiają sprawną ewakuację osób z ograniczeniami ruchowymi. Choć istnieją szczątkowe informacje, zauważalny jest brak sformalizowanej współpracy między trzecim sektorem a instytucjami państwowymi w zakresie bezpieczeństwa. To dodatkowo obniża skuteczność systemu reagowania.

Dlatego w ramach projektu analizie zostaną poddane dokumenty strategiczne pięciu miast: Olsztyna, Lublina, Białegostoku, Wrocławia i Warszawy oraz Krajowy Plan Zarządzania Kryzysowego. Dane GUS z 2023 roku wskazują, że w województwach, w których znajdują się analizowane miasta, liczba osób z niepełnosprawnościami przekracza 70 osób na 1000 mieszkańców, a największą grupę stanowią osoby z ograniczeniami ruchowymi.

Wybór tych lokalizacji nie jest przypadkowy – każda z nich reprezentuje odmienny typ zagrożeń: doświadczenia związane z powodziami, bliskość granicy z Białorusią i Rosją, wyzwania związane z kryzysem migracyjnym czy rolę centralnych aglomeracji narażonych na zagrożenia terrorystyczne. Taki dobór pozwoli na porównanie różnych modeli reagowania i zdefiniowanie luk wymagających uzupełnienia w polityce krajowej.

Rezultatem prac będzie kompleksowy dokument zawierający spójne, szczegółowe standardy i procedury reagowania kryzysowego z uwzględnieniem potrzeb osób z niepełnosprawnościami, możliwy do wdrożenia zarówno na poziomie krajowym, jak i lokalnym.

Finansowane przez Unię Europejską. Przedstawione poglądy i opinie są wyłącznie poglądami autora (autorów) i niekoniecznie odzwierciedlają poglądy Unii Europejskiej lub Operatora – Fundacji im. Stefana Batorego. Ani Unia Europejska, ani Operator nie mogą ponosić za nie odpowiedzialności.

Logo UE i napis: Finansowane przez Unię Europejską