Lokator czy podopieczny? Raport z badania uwarunkowań rozwoju mieszkalnictwa zgodnego z Konwencją

Można zapewnić, ale nie trzeba zagwarantować – tak w największym skrócie brzmiałaby odpowiedź na pytanie, na ile istniejące przepisy i rozwiązania zobowiązują samorządy do zapewnienia osobom z niepełnosprawnościami prawa do niezależnego życia. Prezentujemy podsumowanie wyników projektu na temat mieszkalnictwa wspomaganego.

W sierpniu 2026 r. dobiegł końca roczny projekt badawczy pt. „Lokator czy podopieczny? Analiza uwarunkowań rozwoju mieszkalnictwa wspomaganego w Polsce jako realizacji Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami”, zrealizowany przez Szkołę Główną Handlową w Warszawie oraz Polskie Forum Osób z Niepełnosprawnościami. Całość działań była dofinansowana ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych.

Głównym celem projektu było rozpoznanie, w jakim stopniu obecne w Polsce formy mieszkalnictwa wspomaganego umożliwiają osobom z niepełnosprawnościami prowadzenie niezależnego życia (zgodnie z art. 19 Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami). Badacze szukali odpowiedzi na pytanie, czy osoba korzystająca z mieszkania funkcjonuje w nim jako podmiot decydujący o swojej codzienności (lokator), czy jako odbiorca opieki zdominowany przez instytucję (podopieczny).

Projekt miał partycypacyjny charakter – zarówno w składzie zespołu badawczego realizującego badanie, jak i w puli rozmówców były osoby z niepełnosprawnościami, co pozwalało konfrontować perspektywę akademicką z doświadczeniem samego środowiska. Badanie łączyło cztery główne wątki analityczne: przegląd literatury, analizę prawną, analizę dokumentów strategicznych oraz jakościowe studia przypadku. Te ostatnie zrealizowano w pięciu celowo dobranych samorządach z różnych województw (Gdańsk, Łódź, Ciechanów, Zamość, Tarnów), przeprowadzając łącznie 27 wywiadów m.in. z mieszkankami i mieszkańcami, kadrą oraz przedstawicielkami i przedstawicielami organizacji pozarządowych i władz lokalnych, dostosowując przy tym formę rozmowy (np. respeaking, SMS) do indywidualnych potrzeb komunikacyjnych badanych.

Kluczowe wnioski z badania

Polski system mieszkalnictwa wspomaganego jest obecnie rozproszony i hybrydowy – rozwiązania w pełni zgodne z Konwencją powstają raczej w oparciu o lokalne eksperymenty (np. model gdański) niż o obowiązujące ramy prawne. Rozwiązania lokalne umożliwiają bowiem szereg działań, ale bez „twardych” zobowiązań, w szczególności co do skali i zakresu dostępnego lokalnie wsparcia. Aby realnie wspierać niezależne życie, konieczna jest reorientacja systemu i oparcie go na poniższych filarach:

1. Zmiana paradygmatu/filozofii działania, by to człowiek i jego potrzeby były w centrum, a nacisk położony był na szerokie i dostępne lokalnie usługi wspierające

Realizacja prawa do niezależnego życia nie opiera się wyłącznie na tworzeniu specjalistycznych mieszkań, lecz na zbudowaniu gęstej sieci usług środowiskowych podążających za osobą. Chociaż asystencja osobista (AOON) stanowi fundamentalną usługę wzmacniającą rolę lokatora i dającą mu wolność w codziennym funkcjonowaniu, nie wyczerpuje ona pełni potrzeb. Konieczne jest rozwijanie całych lokalnych ekosystemów wsparcia (np. poprzez Centra Usług Społecznych), w których obok asystencji funkcjonują m.in. specjalistyczne usługi opiekuńcze, kręgi wsparcia czy pomoc psychologiczna i rehabilitacyjna.

2. Priorytet dostępności: adaptacja obecnych mieszkań

Warunkiem zatrzymania instytucjonalizacji jest inwestowanie w przestrzeń, w której ludzie już funkcjonują. Zamiast z góry zakładać konieczność przeniesienia osoby do nowego, specjalistycznego lokalu, polityka powinna w pierwszej kolejności wspierać adaptację dotychczasowych mieszkań i ich otoczenia. W tym kontekście kluczową rolę odgrywają inwestycje ujęte np. w programie „Dostępność Plus”. Likwidacja barier architektonicznych – rozwiązanie tzw. problemu „więźniów czwartego piętra” poprzez budowę wind i podjazdów – pozwala wielu osobom pozostać we własnym środowisku. Rozwiązanie pozwalające na upowszechnienie możliwości prowadzenia niezależnego życia to często po prostu dostępne, zwykłe mieszkanie obudowane usługami środowiskowymi.

3. Mieszkalnictwo wspomagane (wymagające przeprowadzki) w pierwszej kolejności dla osób ze znaczną potrzebą wsparcia

Obecne przepisy (szczególnie art. 53 ustawy o pomocy społecznej) systemowo wykluczają z mieszkalnictwa wspomaganego osoby wymagające usług całodobowych, skazując tę grupę o najwyższej potrzebie wsparcia na domy pomocy społecznej (DPS). Raport stanowczo postuluje zniesienie tego wykluczenia. Tworzenie wyspecjalizowanych form mieszkalnictwa wspomaganego (takich, do których trzeba się przeprowadzić, np. Wspomagane Społeczności Mieszkaniowe), powinno być skierowane właśnie do osób z największą potrzebą wsparcia, które wymagają bardziej zorganizowanej formy opieki całodobowej w środowisku lokalnym. Osoby o mniejszych potrzebach powinny być w pierwszej kolejności wspierane w swoich własnych domach.

4. Odejście od „pakietowego” wsparcia

Konieczne jest odejście od powiązania mieszkania z ustalonym odgórnie konkretnym typem wsparcia. Obecnie polskie przepisy o pomocy społecznej łączą mieszkanie w nierozłączny „pakiet” z obowiązkową pracą socjalną, ze z góry narzuconym wsparciem i z regulaminami. Powoduje to powstawanie zjawiska tzw. mini instytucji, w których osoba może stracić dach nad głową, jeśli nie zgadza się na narzucony model wsparcia, lub nie może zmienić asystenta bez zmiany miejsca zamieszkania. Jednocześnie pewne typy wsparcia mogą mieć charakter sztuczny, wykazywany jedynie w raportach, ze względu na ustawową konieczność. Zgodnie z wytycznymi z Komentarza ogólnego nr 5 do Konwencji, pobyt w mieszkaniu musi opierać się na tytule prawnym (np. umowie najmu), a nie na warunkowej decyzji administracyjnej. Wsparcie powinno być indywidualnie kontraktowane, dopasowane do preferencji i świadczone w oparciu o szacunek do przestrzeni prywatnej mieszkańca. Tylko rozdzielenie lokalu od usług pozwala na przełamanie logiki instytucjonalnej i gwarantuje, że osoba z niepełnosprawnością posiada kontrolę nad własnym życiem.

Przeczytaj raport z badania

Zainteresowanych zapoznaniem się z pełnymi wynikami zapraszamy do lektury pełnego raportu z badania „Lokator czy podopieczny? Analiza uwarunkowań rozwoju mieszkalnictwa wspomaganego w Polsce jako realizacji Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami” [plik PDF, 1,26 MB]

Zapraszamy także do lektury „Wytycznych do rozwoju form mieszkalnictwa ze wsparciem, zgodnych z Konwencją ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami” [plik PDF, 284 KB] – zarówno dla polityki publicznej, jak i skierowanych do podmiotów organizujących i prowadzących mieszkalnictwo wspomagane

Zachęcamy także do przeczytania podsumowania, opracowanego w tekście łatwym do czytania i zrozumienia – ETR [plik PDF, 772 KB]

Opracowaliśmy także podsumowanie badania w polskim języku migowym (PJM):

Projekt „Lokator czy podopieczny? Analiza uwarunkowań rozwoju mieszkalnictwa wspomaganego w Polsce jako realizacji Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami” był realizowany w okresie od 1 września 2025 roku do 31 sierpnia 2026 roku przez Szkołę Główną Handlową w Warszawie i Polskie Forum Osób z Niepełnosprawnościami, i dofinansowany ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych

Adres

KRS: 0000161135

NIP: 525-22-71-155

KONTO: Bank BNP Paribas 69 1600 1462 1890 6791 8000 0001

Białostocka 4/2
Warszawa, 03-741

Kontakt

biuro@pfon.org

(+48) 22 299 18 62

Polskie Forum Osób
z Niepełnosprawnościami

Menu

Polub nas